Baskı Balata Nedir, Bittiği Nasıl Anlaşılır?

Baskı balata nedir, sorusunun en kısa cevabı, en önemli debriyaj sistemi elemanıdır. Daha detaylı açıklamak gerekirse baskı balata, manuel ya da yarı otomatik araçlarda motorun gücünü vites kutusuna (debriyaja) ileten veya kesen en önemli debriyaj elemanı olarak işlev görür. Okumaya devam ederek baskı balata ne işe yarar, nasıl çalışır, neden bozulur, bittiği nasıl anlaşılır ve bunun gibi soruların cevabını bulmanız mümkün.

Yukarıda da bahsedildiği üzere araçta baskı balata, motorun ürettiği dönme gücünün tekerleklere ileten en önemli parçalar arasında yer alır. Normalde debriyaj ile motor sistemleri birbirine bağlıdır. Manuel araçlarda debriyaj pedalına basıldığında bu bağlantı geçişi belli bir süreyle kesilir ve vites değiştirmek mümkün hale gelir. Böylece araç hem olması gereken devirde çalışır hem de bu esnada sarsıntı hissedilmez. Sistem, üç ana elemandan meydana gelir: Debriyaj diski de denilen balata, baskı plakası ve debriyaj bilyası olan peryot. Aşağıda bu parçaların işlevlerini inceleyebilirsiniz.

1. Balata (Debriyaj Diski): Balata, motor ile debriyaj arasındaki sürtünmeyi sağlayan en kritik elemandır. Volan ile baskı plakası arasında yer alarak motordaki dönme hareketini şanzıman miline iletmekle görevlidir. Yapısı ise işlevine uygun şekilde tasarlanmış olup üzerinde sürtünmeye dayanıklı özel bir astar, ortasında ise titreşimi emen balata yayları bulunur. Sürtünmeye bağlı olarak zamanla aşınan bu parça tamamen bittiğinde debriyaj kaçırmaya başlar.
2. Baskı Plakası (Debriyaj Baskısı): Şemsiye de denen baskı plakası, balatayı volan dişlisine itmekle görevlidir ve üzerindeki yaylar sayesinde balataya sürekli baskı uygular. Sürücünün debriyaj pedalına basması, bu baskıyı ortadan kaldırarak iki parça arasındaki gücü keser ve vites değiştirmek mümkün hale gelir. Döküm demirden üretilen baskı plakası, bu sebeple son derece ağır ve sağlamdır.
3. Debriyaj Bilyası (Peryot): Debriyaj rulmanı olarak da adlandırılan debriyaj bilyası, debriyaj pedalına basıldığında, o esnada dönen yaylara baskı uygulayarak plakanın geri çekilmesini sağlar. Yani debriyaj bilyası, sürücüden gelen debriyaj pedalına basma gücünü, hareketli sisteme ileten aracı bir elemandır.

Volan, debriyaj balatası, baskı ve bilya elemanlarından oluşan baskı balata sistemi kavrama, ayırma ve bırakma evrelerinden geçerek çalışır. Debriyaj pedalına basılmadığı sürece baskı mekanizması, balatayı volan yüzeyine sımsıkı bastırır. Dolayısıyla motor dönerken volan da döner. Volana yapışık olan balata ise bu dönme hareketinden doğrudan etkilenir. Balatanın ortasında yer alan mil, şanzımana bağlı olduğu için de motorun gücü kesintisiz olarak şanzımana ve dolayısıyla tekerleklere aktarılır.

Debriyaj pedalına basıldığında ise bu hareket rulmana iletilir ve rulman diyafram yaylarını iter. Bu itme gücü sayesinde geri çekilen baskı plakası ile balatanın üzerindeki sıkıştırma baskısı da kalkar. Balata serbest kalınca motor dönmeye devam etse de güç aktarımı kesildiği için şanzıman boşa çıkar ve vites değiştirmek mümkün olur. Aracın hızına ve devrine uygun vites seçildiğinde sürücü ayağını yavaşça pedaldan çeker ve rulman eski konumuna döner. Bu aşamada baskı yayı, balatayı volana doğru tekrar iter. Böylece balata ile volan arasındaki sürtünme yavaş yavaş başlar. Bu esnada motor devri ile şanzıman devri eşitlenene dek hafif bir kayma olur ve buna "yarım debriyaj" denir. Son olarak tüm kavrama sağlanır ve güç, tekrar tekerleklere aktarılır.

Aşağıda tüm bu süreci maddeler halinde görmek mümkün.

• Debriyaj pedalına basılmadığında baskı mekanizması, debriyaj balatasını volana doğru bastırır.
• Motorun dönme hareketi volan ve balata üzerinden şanzımana aktarılır.
• Şanzımana aktarılan motor gücü tekerleklere iletilerek aracın hareket etmesini sağlar.
• Debriyaj pedalına basıldığında rulman hareket ederek diyafram yaylarına baskı uygular.
• Baskı plakası geri çekilir ve debriyaj balatası üzerindeki sıkıştırma kuvveti ortadan kalkar.
• Balata ile volan birbirinden ayrıldığı için motor ile şanzıman arasındaki güç aktarımı kesilir.
• Güç aktarımının kesilmesi ile sürücü uygun vitese geçebilir.
• Debriyaj pedalı yavaşça bırakıldığında baskı plakası, balatayı yeniden volana doğru iter.
• Balata ile volan arasındaki sürtünmenin kademeli olarak başlamasıyla yarım debriyaj olarak adlandırılan geçiş süreci oluşur.
• Motor ve şanzıman devirleri uyumlandığında tam kavrama gerçekleşir ve motor gücü yeniden tekerleklere aktarılır.

Peki, baskı balata ne işe yarar? İşte, cevabı detaylandıran tablomuz!

Debriyaj sistemi söz konusu olduğunda en çok merak edilenlerden biri de "Baskı balata neden bozulur?" sorusu oluyor. Kilometre bazlı doğal aşınma, yarım debriyaj kullanımı sıklığı, sürekli dur-kalk hareketi, yokuşlarda kalkış ve beklemelerin şekli, ağır yük ve ani kalkışlar, yağ sızıntıları ve yanlış devirde yanlış vites kullanımı baskı balata bozulma nedenleri arasında en yaygınlarındandır. Aşağıdaki tabloda konunun detaylarını inceleyebilirsiniz.

Baskı balata ömrü bittiğinde ne kadar gaz basılsa da motor devri yükselmesine rağmen araç hızlanmaz veya kavrama sertleşir ya da yumuşar. Aşağıdaki listede baskı balatanın bittiğini gösteren işaretleri görmek mümkün.

• Debriyaj Kaçırma: Gaza basıldığında motor devri yükselmesine rağmen aracın beklenen şekilde hızlanmaması, baskı balatanın aşındığını gösteren belirtilerden biri olabilir.
• Kavrama Noktası: Debriyajın normalden daha yukarıda veya farklı bir noktada kavramaya başlaması, balatanın aşınmasına işaret edebilir.
• Yanık Kokusu: Özellikle yoğun trafik, yokuş kalkışı veya uzun süreli kullanım sonrasında hissedilen yanık kokusu, debriyaj balatasının aşırı ısındığını gösterebilir.
• Pedal Sertliği: Debriyaj pedalının normalden daha sert veya farklı hissedilmesi, baskı mekanizması ya da debriyaj sistemindeki diğer parçalarda sorun bulunduğuna işaret edebilir.
• Vites Geçişlerinde Zorlanma: Debriyaja tam basılmasına rağmen viteslerin zor geçmesi veya geçiş sırasında ses duyulması, debriyaj sisteminin tam ayırmadığını gösterebilir.
• Artan Yakıt Tüketimi: Debriyaj kaçırması nedeniyle motor gücünün tekerleklere verimli biçimde aktarılamaması, bazı durumlarda yakıt tüketiminin artmasına neden olabilir.

Araba lastik basıncı kaç olmalı, sorusunun cevabına ek olarak Yakıt Tasarrufu Nasıl Yapılır? başlıklı yazımız da ilginizi çekebilir.